काठमाडौं । नेपाल–चीनबीचको महत्वपूर्ण व्यापारिक नाका रसुवागढीलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन नेपाल र चीन दुवै देशले आवश्यक तयारी अघि बढाएका छन्। भदौ १० गते आएको भोटेकोशी बाढीका कारण रसुवागढी क्षेत्रमा सडक, पुल तथा व्यापारिक पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेपछि प्रभावित बनेको चीनसँगको उत्तरी व्यापारिक सम्पर्क पुनःस्थापित गर्न दुवै देशले सडक पुनर्निर्माणलाई प्राथमिकतामा राखेका हुन्।
रसुवागढीदेखि स्याफ्रुबेँसीसम्मको सडक खण्डलाई चीनको सहयोगमा पुनर्निर्माण तथा आवश्यक पूर्वाधार विकास गरी नाका सञ्चालनमा ल्याउने योजनामा दुवै पक्ष सकारात्मक देखिएका छन्। बाढीले विद्यमान सडक संरचनामा क्षति पुर्याएपछि तत्कालीन अवस्थामा व्यापारिक आवागमन सहज बनाउन वैकल्पिक सडक संरचना निर्माण तथा पुनर्स्थापनाको विकल्प अघि सारिएको हो।
रसुवागढी–केरुङ नाका नेपालका लागि चीनसँगको व्यापारमा रणनीतिक महत्व राख्ने नाका हो। विशेषगरी २०७२ सालको भूकम्पपछि तातोपानी नाकाको पूर्वाधारमा क्षति पुगेको र कोदारी राजमार्गमा पहिरो तथा भौगोलिक जोखिम कायम रहेपछि रसुवागढी नाकालाई चीनसँगको प्रमुख वैकल्पिक व्यापारिक मार्गका रूपमा विकास गरिएको थियो।
तर, पछिल्लो भोटेकोशी बाढीले यही वैकल्पिक व्यापारिक मार्गको पूर्वाधारमा समेत गम्भीर क्षति पुर्याएपछि नेपाल–चीन व्यापारमा पुनः समस्या देखिएको हो। बाढीले सडक तथा नदी आसपासका संरचनामा क्षति पुर्याउँदा केरुङबाट नेपालतर्फ हुने सामानको ढुवानी प्रभावित भएको छ। यसले आयातमा निर्भर व्यवसायी, ढुवानी कम्पनी, सीमावर्ती बजार तथा राजस्व संकलनमा समेत असर पार्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।
चीनसँगको व्यापारिक ‘लाइफलाइन’ पुनः जोड्ने प्रयास
रसुवागढी नाका सञ्चालनमा आउन नसक्दा चीनबाट नेपाल भित्रिने वस्तुको ढुवानीमा प्रत्यक्ष असर पर्छ। चीनबाट विद्युतीय सवारीसाधन, इलेक्ट्रोनिक्स, लत्ताकपडा, मेसिनरी तथा औद्योगिक कच्चा पदार्थलगायत विभिन्न वस्तु नेपाल आयात हुँदै आएका छन्। त्यस्तै, नेपालबाट चीनतर्फ हुने निर्यातका लागि पनि यही मार्ग महत्वपूर्ण छ।
नाका लामो समय अवरुद्ध हुँदा आयातकर्ताले सामान बोकेका कन्टेनर लामो समय सीमाक्षेत्रमा रोक्नुपर्ने, ढुवानी लागत बढ्ने तथा बजारमा सामानको आपूर्ति प्रभावित हुने जोखिम रहन्छ। त्यसैले सडक पुनर्निर्माणलाई केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माणका रूपमा नभई नेपाल–चीन व्यापारिक सम्पर्क पुनःस्थापनाको विषयका रूपमा हेरिएको छ।
बाढीपछि सडक सम्पर्क विच्छेद हुँदा रसुवागढी नाकाको व्यापारिक गतिविधि प्रभावित भएको अवस्थामा चीनको सहयोगमा सडक पुनर्निर्माणको योजना अघि बढ्नुले नाका सञ्चालनलाई छिटो सामान्य अवस्थामा फर्काउने अपेक्षा गरिएको छ।
तातोपानीपछि रसुवागढी, अब दुवै नाका जोखिममा
नेपाल–चीन व्यापारका लागि विगतमा तातोपानी नाका प्रमुख मार्ग थियो। २०७२ सालको भूकम्पपछि तातोपानी क्षेत्रको सडक तथा पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेपछि लामो समय व्यापारिक गतिविधि प्रभावित भयो। त्यसपछि चीनसँगको व्यापारका लागि रसुवागढी–केरुङ नाकाको पूर्वाधार विस्तारलाई प्राथमिकता दिइएको थियो।
तर, प्राकृतिक विपत्तिका कारण एकपछि अर्को नाकाको पूर्वाधारमा क्षति पुग्न थालेपछि नेपाल–चीन व्यापारका लागि वैकल्पिक तथा सुरक्षित व्यापारिक मार्गको आवश्यकता थप स्पष्ट भएको छ।
विशेषगरी हिमाली क्षेत्रमा पहिरो, बाढी तथा नदी कटानको जोखिम उच्च हुने भएकाले सडक निर्माणसँगै दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने चुनौती देखिएको छ। अहिले रसुवागढीदेखि स्याफ्रुबेँसीसम्मको सडक पुनर्निर्माण गर्दा भविष्यमा बाढी तथा पहिरोको जोखिम कम हुने गरी संरचना निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
व्यापारसँगै राजस्वमा पनि असर
रसुवागढी नाका नेपालका लागि व्यापारिक दृष्टिले मात्र नभई राजस्व संकलनका हिसाबले पनि महत्वपूर्ण छ। चीनबाट आयात हुने सामानमा भन्सार तथा अन्य करबाट सरकारले ठूलो राजस्व प्राप्त गर्दै आएको छ।
नाका अवरुद्ध हुँदा आयात घट्ने र भन्सार राजस्व प्रभावित हुने अवस्था आउन सक्छ। अर्कोतर्फ, आयातित वस्तुको ढुवानीमा अवरोध हुँदा व्यवसायीको लागत बढ्ने र त्यसको असर अन्ततः उपभोक्ता मूल्यमा समेत पर्न सक्छ।
नाका सञ्चालनमा ढिलाइ भएमा चीनबाट सामान आयात गर्ने व्यवसायीले वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। वैकल्पिक मार्ग लामो वा महँगो भएमा ढुवानी खर्च बढ्ने भएकाले त्यसको प्रत्यक्ष असर व्यापारिक लागतमा पर्नेछ।
४५ अर्बको व्यापार गर्ने नाका
रसुवागढी नाका पछिल्लो समय चीनसँगको व्यापारका लागि महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको थियो । भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार गत आर्थिक वर्षमा यही नाकाबाट ४५ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात तथा ८९ करोड ४६ लाख रुपैयाँ बराबरको निर्यात भएको थियो ।
चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिना ५ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ बराबरको मालसामान रसुवागढी नाकाबाट आयात भएको भन्सार कार्यालयले जनाएको छ । कारोबारका आधारमा रसुवागढी देशको आठौं ठूलो भन्सार नाका हो ।
ठूलो परिमाणमा चिनियाँ सामान नेपाल भित्रिने भएकाले यो नाका लामो समय बन्द हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर आयातकर्तादेखि बजारसम्म पर्ने देखिन्छ । नाका बन्द हुँदा चीनबाट आउने वस्तु तथा सामग्रीको आपूर्ति प्रभावित हुने मात्र होइन, केरुङ हुँदै नेपाल आउने मालवाहक कन्टेनर तथा सीमामा रोकिएका सामानको व्यवस्थापनसमेत चुनौतीपूर्ण देखिएको छ ।
लेखकको बारेमा
प्रतिक्रिया